Waarom het de hoogste tijd is om dit niet langer als zwak argument te zien – maar als strategie

Jarenlang was “ik heb toch niets te verbergen” de zin die je zei als je privacy niet begreep. Privacy-experts rolden met hun ogen. Juristen legden geduldig uit waarom het argument niet deugde: het gaat niet om wat u te verbergen hebt, maar om wie er toegang heeft en wat ze ermee doen. Terecht, overigens.

Maar er is iets veranderd. En misschien is het tijd om die zin te heroveren.

– een bijdrage van Jelle Niemantsverdriet

Topje van de ijsberg

Afgelopen week dook een verontrustend detail op in de Odido-datadiefstal – want laten we het zo noemen. “Datalek” is de juridische term, maar bij een bankoverval spreken we ook niet over een geldlekkage. Het gaat om diefstal dus, met daders, slachtoffers en verantwoordelijkheid. En die diefstal trof in dit geval 16.000 medewerkers van vitale Nederlandse infrastructuur – een detail dat niet door het NCSC maar door onderzoeksplatform Follow the Money boven water werd gehaald. Medewerkers van drinkwaterbedrijven, netbeheerders, ProRail, Schiphol, Gasunie – en Havenbedrijf Rotterdam. Telefoonnummers, paspoortnummers, bankrekeningnummers. Targets, kortom, voor buitenlandse inlichtingendiensten.

Maar dat was slechts het topje van de ijsberg. De volledige omvang: circa 6,5 miljoen personen en 600.000 bedrijven. Gegevens van identiteitsbewijzen – nummers, geldigheidsdatums – van miljoenen mensen. BSN-nummers, met name van oud-ZZP’ers van wie het KVK-nummer ooit gelijk was aan hun BSN (een erfenis van beleid dat allang achterhaald is). En bij 71.000 mensen stond het e-mailadres van een bewindvoerder of hulpverlener in het bestand – en daarmee dus ook het feit dát ze begeleiding ontvangen.

Schokkend? Misschien. Maar bovenal: symptomatisch. Dit is niet het eerste lek, en het wordt ook niet het laatste. De lijst groeit – exponentieel, uiteraard, want in dit vakgebied groeit alles “exponentieel”.

De realistische aanname is allang niet meer “mijn data lekt misschien ooit.” Het is: “mijn data staat waarschijnlijk al ergens waar ik geen weet van heb.”

privacy

▼ lees verder onder de afbeelding

Het officiële advies

Het standaardadvies na zo’n lek? Controleer wat er gelekt is. Verander je wachtwoord. En: wees “alerter dan normaal.” Dit moet toch wel het digitale equivalent zijn van iemand vertellen dat zijn huissleutel gekopiëerd is en vervolgens geruststellend adviseren goed uit te kijken bij het oversteken.

Dergelijk generiek advies beschermt precies de mensen die het minst bescherming nodig hebben, en laat de kwetsbaarsten in de steek. “Pas op voor phishing” helpt niets voor de vrouw die gevlucht is voor een gewelddadige ex-partner en van wie het adres nu op straat ligt. Of voor de 71.000 mensen van wie nu publiekelijk bekend is dat ze onder bewindvoering staan of zorg ontvangen – informatie die ze nooit zelf gedeeld hadden. Voor hen is dit geen IT-probleem. Het is een veiligheidsprobleem.

Niet alle data is hetzelfde

Hier ligt de kern van het probleem: we behandelen al onze persoonlijke data alsof het dezelfde bescherming nodig heeft. Dat klopt niet (meer). Er zijn ruwweg drie categorieën:

Identiteitsgegevens – paspoortnummer, telefoonnummer, geboortedatum. Van deze kun je aannemen dat ze al op straat liggen. Stop met systemen bouwen die erop vertrouwen dat ze geheim zijn.

Context telt: een huisadres is voor een stalking-slachtoffer geen identiteitsgegeven, maar veiligheidskritische data. De categorie hangt niet alleen af van wat de data is, maar van wie jij bent – en dat is precies waarom generiek beleid tekortschiet.

Echt persoonlijke data – medische geschiedenis, je financiële situatie, seksuele oriëntatie. Dit verdient bescherming – maar via toegangscontrole en dataminimalisatie, niet via de illusie dat het vanzelf geheim blijft.

Veiligheidskritische data – de locatie van iemand die vlucht voor een gewelddadige ex-partner, de identiteit van een klokkenluider, het feit dat iemand een gevoelige functie vervult. Hier is geheimhouding geen illusie maar een noodzaak. Elk systeem dat gebouwd wordt op de “niets te verbergen”-aanname moet deze groep expliciet beschermen – niet als voetnoot, maar als ontwerpeis.

Het argument is dus niet “geef het maar op en deel alles.” Het is: stop met het verwarren van deze drie categorieën, en stop met beleid bouwen alsof de eerste nog geheim is.

Het verdienmodel van criminelen hangt af van jouw ontkenning

Een gelekt paspoortnummer is alleen waardevol als de andere kant aanneemt dat jij niet weet dat ze het hebben. Phishingmails die jouw gegevens citeren om geloofwaardig te lijken, werken alleen als die gegevens nog als privé aanvoelen. Behandel je telefoonnummer en paspoortnummer voortaan zoals je naam: publiek bekend, en dus niet voldoende om iets mee te bewijzen. Criminele bedrijfsmodellen draaien op informatieasymmetrie.

Haal de asymmetrie weg en je haalt de marge weg.

Wat je nu kunt doen

Als individu begint het met een mentaliteitsverandering: jouw persoonsgegevens bewijzen niets meer. Als iemand - een “bankmedewerker”, een “helpdeskmedewerker” – jouw adres, geboortedatum of paspoortnummer noemt om te bewijzen dat het legitiem is, is dat voortaan eerder een alarmsignaal dan een geruststelling.

Criminelen hebben die data ook.

Stel jezelf daarnaast vaker de vraag of een organisatie jouw échte gegevens eigenlijk wel nodig heeft. Als je een kaasschaaf bestelt, heeft de webshop dan je geboortedatum nodig? Dataminimalisatie is in eerste instantie een taak voor organisaties, maar je kunt er zelf ook aan bijdragen. Bij contracten en overheidsdiensten ligt dat anders, maar bij loyaltyprogramma’s, nieuwsbrieven en webshops is burgerlijk ongehoorzaam zijn volkomen redelijk.

Stem bovendien met je voeten. Kies aanbieders die dataminimalisatie serieus nemen. Vraag actief wat er bewaard wordt en hoe lang. Stap over als een bedrijf slordig met je gegevens omgaat. Niet iedereen heeft die keuze in gelijke mate - je kunt wel van telecomprovider wisselen, minder makkelijk van gemeente of zorgverzekeraar. Maar waar je die keuze wel hebt, is het gebruik ervan het krachtigste signaal dat je als individu kunt afgeven.

Als organisatie: kijk grondig naar elk proces waarbij persoonsgegevens dienen als bewijs van identiteit. Die aanpak werkt alleen zolang die data geheim is – en dat is ze niet meer. Verificatie moet gebaseerd zijn op iets wat alleen de gebruiker op dat moment kan leveren: een tijdelijke code, een authenticatie-app, een fysieke sleutel.

Dat geldt in het bijzonder voor servicedesks. Het draaiboek voor controlevragen verdient een kritische blik. Als een beller jouw eigen klantgegevens noemt om te bewijzen dat hij legitiem is – naam, personeelsnummer, geboortedatum – is dat geen verificatie meer. Het is een aanvalsvector. Vishing en andere vormen van social engineering met buitgemaakte credentials werken precies zo: de beller weet al wat jij weet, en gebruikt dat om vertrouwen te wekken. De vraag is niet of de gegevens kloppen, maar of het bezit van die gegevens nog iets bewijst. Dat doet het niet meer.

De eerlijke kanttekening: dit soort werk is zelden urgent genoeg om prioriteit te krijgen. Het concurreert met nieuwe features, deadlines en uitbesteding naar de goedkoopste aanbieder. Dat is geen onwil, het is structureel. En het is precies waarom je hier niet alleen op vrijwillige actie kunt rekenen.

Een kans voor de havens

Nederland heeft vijf zeehavens van nationaal belang: Rotterdam, Amsterdam, Moerdijk, Groningen Seaports en North Sea Port. Samen vormen ze een van de meest kritieke logistieke knooppunten van Europa – en daarmee een aantrekkelijk doelwit, zowel voor cybercriminelen als voor statelijke actoren. De Odido-diefstal liet zien dat medewerkersinformatie van havenorganisaties al op straat ligt.

Het overheidsantwoord op dit soort incidenten is vooralsnog teleurstellend – niet vanwege onwil, maar vanwege een patroon: adviezen die zo algemeen zijn dat niemand er iets concreets mee kan, en weinig zichtbare regie op wat er structureel zou moeten veranderen.

“Wees alerter dan normaal” is geen beleid. Het is een schouderklopje aan de zijlijn.

Dat vacuüm hoeft niet leeg te blijven. De havens hebben via Ferm Zeehavens al iets wat de meeste sectoren missen: een gezamenlijke structuur om dit soort vraagstukken collectief aan te pakken. Dat biedt een concrete opening - niet om identiteitsinfrastructuur opnieuw uit te vinden (dat is een taak voor de overheid), maar om binnen de eigen processen het voortouw te nemen. Verificatieprocedures herzien zodat ze niet langer draaien op statische persoonsgegevens. Servicedesks trainen op credential-gebaseerde aanvallen. Dreigingsinformatie over vishing en social engineering actief delen tussen de vijf havens. Dat zijn stappen die een sector zelf kan zetten – en die meetbaar maken wat weerbaarheid in de praktijk betekent.

In een wereld waar aanvallers rationele keuzes maken en kiezen voor de zwakste schakel, telt het als een sector aantoonbaar weerbaar is. Dan worden de havens niet onaantastbaar – maar wel een minder lonend doelwit.

En dan is er nog de overheid

Wat de havens operationeel kunnen doen, lost het structurele probleem niet op. Dat vereist een nationale agenda: hoe ziet robuuste identiteitsinfrastructuur eruit als we aannemen dat de data al op straat ligt? Denk aan een wegwerp-BSN: een nummer dat alleen bruikbaar is voor de partij aan wie je het geeft, zodat een lek bij de ene organisatie nergens anders bruikbaar is. Hoe beschermen we de mensen voor wie geheimhouding nog wel een veiligheidsvraagstuk is? En hoe stoppen we met het bewaren van data die we tien jaar later niet meer nodig hebben maar waar mensen dan nog steeds last van hebben?

Dat vraagt om overheidsadvies dat zich niet verschuilt achter algemeenheden. Inspireer en stimuleer: geef organisaties concrete handvatten, benoem goede voorbeelden, stel doelen. De havens kunnen laten zien hoe het er operationeel uitziet. Maar de systeemvraag – wie bepaalt wat robuuste identiteitsinfrastructuur is, en wie zorgt dat het gebouwd wordt –, die ligt bij de overheid.

Digitale weerbaarheid als concurrentievoordeel: het is geen vergezicht. Het is een keuze.

De data ligt al op straat. De enige vraag die rest is of onze systemen, gewoontes en instituties daar al op gebouwd zijn. Ík heb toch niets meer over om te verbergen…

Volg ons op LinkedIn.

Gerelateerde artikelen

  • Kennis,Nieuws

    Vier basismaatregelen voor cyberweerbaarheid – best practices uit dreigingsrapporten en de ontwikkeling van AI

    20 oktober 2026

  • Kennis,Nieuws

    NCTV publiceert Rijksbrede Risicoanalyse Nationale Veiligheid en themarapport Cyberdreigingen

    19 oktober 2026

  • Kennis,Nieuws

    Recente cyberincidenten laten zien hoe snel het dreigingslandschap verandert dankzij AI

    9 oktober 2026